وابستگی به شرکای خارجی در تأمین امنیت، فناوری یا کالاهای حیاتی، تا زمانی که روابط پایدار است، ممکن است مسئله‌ساز به نظر نرسد؛ اما در شرایط بحران یا تغییرات سیاسی، همین وابستگی می‌تواند به محدودیت در تصمیم‌گیری و حتی اختلال در تأمین نیازهای اساسی منجر شود. تجربه اروپا در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که حتی اقتصادهای پیشرفته نیز از این آسیب‌پذیری مصون نیستند.

در پاسخ به این نگرانی، مفهوم استقلال راهبردی (Strategic Autonomy) در اتحادیه اروپا شکل گرفت؛ مفهومی که به‌طور خلاصه به معنای توانایی تصمیم‌گیری و اقدام مستقل در عین حفظ همکاری با جهان است. به بیان دیگر، استقلال راهبردی نه به معنای قطع ارتباط با دیگران، بلکه به معنای داشتن «قدرت انتخاب» در شرایط حساس است.

از دغدغه دفاعی تا راهبردی فراگیر

این مفهوم ابتدا در حوزه دفاعی و با تأکید بر کاهش وابستگی به آمریکا مطرح شد. از سال ۲۰۱۳، استقلال راهبردی وارد اسناد رسمی اتحادیه اروپا شد و در سال ۲۰۱۶ با «راهبرد جهانی اتحادیه اروپا» به حوزه‌های گسترده‌تری مانند سیاست خارجی، اقتصاد و امنیت تعمیم یافت. هدف این بود که اروپا بتواند در موقعیت‌های حساس، بدون اتکا به تصمیم دیگران، از منافع و شهروندان خود حفاظت کند.

تحولات سیاسی ۱۰ سال گذشته این نگرانی را تشدید کرد. اختلافات در حوزه‌های امنیتی، تجاری و بین‌المللی بین آمریکا و اروپا باعث شد رهبران اروپایی بر ضرورت افزایش توان تصمیم‌گیری مستقل تأکید کنند.

کرونا و گسترش مفهوم استقلال راهبردی

همه‌گیری کووید-۱۹ نشان داد که وابستگی تنها به حوزه دفاع محدود نیست. اختلال در زنجیره‌های تأمین جهانی باعث کمبود اقلام حیاتی مانند دارو، تجهیزات پزشکی و مواد اولیه شد. اروپا دریافت که حتی با منابع مالی کافی، در شرایط بحران ممکن است دسترسی به کالاهای ضروری تضمین‌شده نباشد.

در نتیجه، استقلال راهبردی به حوزه‌هایی مانند سلامت، انرژی، فناوری و زیرساخت‌های حیاتی گسترش یافت. اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۱ مفهوم «استقلال راهبردی باز» را مطرح کرد تا تأکید کند که هدف، خودکفایی کامل یا قطع تجارت نیست، بلکه کاهش وابستگی‌های پرخطر و ایجاد گزینه‌های جایگزین در حوزه‌های حیاتی است.

آموزه ای برای نظام سلامت ایران

اگر اروپا به دنبال کاهش وابستگی است، این موضوع برای ایران که با محدودیت‌های تحریمی و مالی مواجه است، اهمیت بیشتری دارد. نظام سلامت ایران در سال‌های اخیر با چالش‌هایی مانند محدودیت انتقال ارز، مشکلات حمل‌ونقل، انسداد مسیرهای بانکی و دشواری دسترسی به فناوری‌های پیشرفته روبه‌رو بوده است.

بدیهی است که استقلال راهبردی در سلامت به معنای خودکفایی کامل نیست، بلکه به معنای مدیریت هوشمند وابستگی‌هاست. این رویکرد شامل تقویت تولید داخلی در اقلام حیاتی، سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه، انتقال فناوری، ایجاد ذخایر راهبردی، تنوع‌بخشی به منابع تأمین و توسعه مسیرهای جایگزین مالی و لجستیکی است.

در حوزه فناوری‌های پیشرفته نیز باید رویکردی واقع‌بینانه اتخاذ شود: در برخی موارد تولید داخلی کامل منطقی است، در برخی انتقال فناوری یا تولید مشترک، و در برخی دیگر تأمین خارجی متنوع همراه با ذخیره‌سازی راهبردی. استقلال راهبردی بیش از آنکه یک شعار باشد، چارچوبی برای تصمیم‌گیری عقلانی است.

از مدیریت خرید تا حکمرانی زنجیره تأمین

تحقق استقلال راهبردی نیازمند عبور از نگاه صرف به «خرید» و حرکت به سمت «حکمرانی زنجیره تأمین» است. این رویکرد مستلزم تحلیل یکپارچه نیاز کشور، ظرفیت تولید، ریسک تأمین، وضعیت بازار جهانی و مسیرهای مالی و لجستیکی است.

در این چارچوب، مأموریت نهادهایی مانند هیأت امنای صرفه‌جویی ارزی باید فراتر از تأمین کالا تعریف شود و به ایجاد زنجیره‌ای تاب‌آور برای تأمین پایدار دارو و تجهیزات پزشکی گسترش یابد؛ زنجیره‌ای که در برابر تحریم، بحران و اختلالات جهانی مقاوم باشد.

استقلال، یعنی آمادگی برای بحران

تجربه اروپا نشان می‌دهد که رفاه و امنیت را نمی‌توان بر فرض تداوم همکاری دیگران بنا کرد. استقلال راهبردی به معنای آمادگی برای شرایطی است که این همکاری‌ها دچار اختلال می‌شوند.

برای ایران، این مفهوم یک انتخاب نظری نیست، بلکه ضرورتی عملی برای حفظ سلامت مردم است. تحقق آن مستلزم ترکیبی از تولید داخلی، همکاری بین‌المللی، تنوع مسیرهای تأمین و حکمرانی هوشمند زنجیره سلامت است؛ رویکردی که امکان تعامل با جهان را حفظ می‌کند، اما وابستگی‌های پرخطر را کاهش می‌دهد.

*